فهرست بخش‌های مقاله
- انواع پرتو مورد استفاده
- فوتون‌ها
- پروتون‌ها
- الکترون‌ها
- روش‌های پرتودرمانی خارجی
- پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی
- پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده (IMRT)
- پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر (IGRT)
- توموتراپی
- رادیوسرجری استریوتاکتیک
- پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن (SBRT)
- در دوره پرتودرمانی خارجی چه انتظاری داشته باشید؟
- پرتودرمانی خارجی هر چند وقت انجام می‌شود؟
- روش‌های تقسیم دوز و زمان‌بندی
- هدف پژوهش درباره برنامه‌های درمانی
- پرتودرمانی خارجی کجا انجام می‌شود؟
- پیش از اولین جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
- برای جلسه درمان چه لباسی بپوشید؟
- در هر جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
- ارتباط با کارشناس در طول جلسه
- چطور در انتظار جلسه آرام‌تر باشید؟
- تمرین‌های بیشتر برای آرام‌سازی
- آیا پرتودرمانی خارجی بدن را رادیواکتیو می‌کند؟
در پرتودرمانی خارجی، دستگاهی پرتو را به سوی سرطان هدایت می‌کند. این روش درمانی موضعی است و بخش مشخصی از بدن را درمان می‌کند. برای نمونه، در سرطان ریه تابش به قفسه سینه محدود می‌شود.
از پرتودرمانی خارجی برای درمان بسیاری از سرطان‌ها استفاده می‌شود.
انواع پرتو مورد استفاده
در پرتودرمانی خارجی، از حزم‌های سه نوع ذره استفاده می‌شود.
- فوتون‌ها
- پروتون‌ها
- الکترون‌ها
فوتون‌ها
بیشتر دستگاه‌های پرتودرمانی از پرتو فوتونی استفاده می‌کنند. پرتو ایکسِ تصویربرداری هم از فوتون تشکیل شده، اما دوز آن کمتر است. پرتو فوتونی به تومورهای عمقی می‌رسد. هنگام عبور از بدن، مقدار کمی پرتو در طول مسیر پراکنده می‌شود. پرتو از تومور می‌گذرد و به بافت سالم پشت آن هم می‌رسد.
پروتون‌ها
پروتون‌ها ذراتی با بار مثبت هستند. پرتو پروتونی هم مانند پرتو فوتونی می‌تواند به تومورهای عمقی برسد. پراکندگی آن در طول مسیر مانند پرتو فوتونی نیست و می‌توان تنظیم کرد که در محدوده تومور متوقف شود. پزشکان احتمال می‌دهند به این ترتیب بافت سالم کمتری در معرض پرتو قرار بگیرد. کارآزمایی‌های بالینی برای مقایسه پرتودرمانی پروتونی و فوتونی در جریان است.
برخی مراکز سرطان از پرتو پروتونی استفاده می‌کنند، اما هزینه زیاد و ابعاد دستگاه‌ها استفاده از آن را محدود کرده است.
الکترون‌ها
الکترون‌ها ذراتی با بار منفی‌اند. پرتو الکترونی در بافت‌های بدن زیاد پیش نمی‌رود و به همین دلیل کاربرد آن به تومورهای روی پوست یا نزدیک سطح بدن محدود می‌شود.
روش‌های پرتودرمانی خارجی
پرتودرمانی خارجی روش‌های گوناگونی دارد. هدف مشترک آن‌ها رساندن بالاترین دوز تجویزشده به تومور و محافظت از بافت سالم اطراف است. در همه این روش‌ها، رایانه تصاویر تومور را تحلیل می‌کند تا دوز و مسیر پرتو تا حد امکان دقیق محاسبه شوند.
پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی
این روش از انواع رایج پرتودرمانی خارجی است. برای برنامه‌ریزی دقیق ناحیه درمان از تصاویر سی‌تی، ام‌آر‌آی و پت استفاده می‌شود. این فرایند را شبیه‌سازی می‌نامند. نرم‌افزار تصاویر را تحلیل می‌کند تا پرتوهایی متناسب با شکل تومور طراحی شوند.
پرتوها از جهت‌های مختلف به تومور می‌رسند تا با شکل آن منطبق شوند. این دقت امکان می‌دهد دوز بالاتری به تومور برسد و بافت سالم محافظت شود.
بیشتر افراد روزی یک جلسه، از دوشنبه تا جمعه، درمان می‌گیرند. تعداد جلسه‌ها بسته به نوع و مرحله سرطان و اندازه و محل تومور از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده (IMRT)
این روش نوعی پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی است. پرتوها مانند آن روش از چند جهت به تومور تابانده می‌شوند.
در IMRT، تعداد حزم‌های کوچک بسیار بیشتر است. می‌توان شدت برخی حزم‌ها را تغییر داد تا بخش‌های مشخصی از تومور دوز بالاتری بگیرند.
بیشتر افراد روزی یک جلسه، از دوشنبه تا جمعه، درمان می‌گیرند. تعداد جلسه‌ها بسته به نوع و مرحله سرطان و اندازه و محل تومور از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر (IGRT)
در روشی که این راهنمای NCI شرح می‌دهد، پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده همراه با تصویربرداری انجام می‌شود. علاوه بر برنامه‌ریزی پیش از جلسه‌ها، در طول دوره درمان هم تصویربرداری تکرار می‌شود.
در طول درمان ممکن است چند بار سی‌تی، ام‌آر‌آی یا پت انجام شود. رایانه تصاویر را برای تشخیص تغییر اندازه یا محل تومور تحلیل می‌کند. به کمک این تصاویر می‌توان در صورت نیاز موقعیت بدن یا دوز پرتو را در طول درمان تنظیم کرد. این تنظیم‌ها می‌توانند دقت درمان را بیشتر و از بافت سالم محافظت کنند.
بیشتر افراد روزی یک جلسه، از دوشنبه تا جمعه، درمان می‌گیرند. تعداد جلسه‌ها بسته به نوع و مرحله سرطان و اندازه و محل تومور از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
توموتراپی
توموتراپی نوعی پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده است که از دستگاه ترکیبیِ سی‌تی و پرتودرمانی خارجی استفاده می‌کند.
دستگاه درست پیش از هر جلسه از تومور تصویر می‌گیرد تا پرتو با دقت به تومور برسد و بافت سالم محافظت شود. دستگاه در طول درمان دور بدن می‌چرخد و تابش را برش‌به‌برش در مسیری مارپیچ می‌فرستد. این روش ممکن است بافت سالم را بهتر از پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی حفظ کند، اما برای اطمینان از این برتری در کارآزمایی بالینی بررسی نشده است.
بیشتر افراد روزی یک جلسه، از دوشنبه تا جمعه، درمان می‌گیرند. تعداد جلسه‌ها بسته به نوع و مرحله سرطان و اندازه و محل تومور از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
رادیوسرجری استریوتاکتیک
در این روش از پرتوهای متمرکز و پرانرژی برای درمان تومورهای کوچک با مرز مشخص در مغز و دستگاه عصبی مرکزی استفاده می‌شود. اگر جراحی به‌دلیل سن یا مشکلات دیگر سلامتی پرخطر باشد یا دسترسی ایمن به تومور با جراحی ممکن نباشد، این روش ممکن است مطرح شود. گامانایف یکی از انواع آن است.
سر در یک قاب یا وسیله دیگری ثابت نگه داشته می‌شود تا در طول درمان حرکت نکنید. حزم‌های کوچک متعدد از جهت‌های متفاوت به سمت تومور هدایت می‌شوند. اثر هر حزم بر بافتی که از آن می‌گذرد بسیار کم است، اما در نقطه تلاقی همه حزم‌ها، دوز پرتو با دقت به هدف می‌رسد.
برنامه‌ها متفاوت‌اند، اما درمان معمولاً در یک نوبت داده می‌شود. در برخی موارد ممکن است تا پنج نوبت، روزی یک نوبت، دریافت کنید.
پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن (SBRT)
این روش شبیه رادیوسرجری استریوتاکتیک است، اما برای تومورهای کوچک و جداگانه خارج از مغز و نخاع، اغلب در کبد یا ریه، به کار می‌رود. اگر جراحی به‌دلیل سن، مشکلات سلامتی یا محل تومور ممکن نباشد، ممکن است این روش مطرح شود.
مانند رادیوسرجری استریوتاکتیک، از تجهیزات مخصوص برای ثابت نگه داشتن بدن در جلسه استفاده می‌شود. پرتو با دقت زیاد به ناحیه محدودی می‌رسد.
تومورهای بیرون از مغز بیشتر با حرکت طبیعی بدن، برای نمونه هنگام تنفس یا هضم غذا، جابه‌جا می‌شوند. به همین دلیل هدف‌گیری پرتو به اندازه رادیوسرجری استریوتاکتیک دقیق نیست و این درمان معمولاً در بیش از یک نوبت انجام می‌شود. ممکن است تا پنج نوبت، روزی یک نوبت، درمان بگیرید.
در دوره پرتودرمانی خارجی چه انتظاری داشته باشید؟
پرتودرمانی خارجی هر چند وقت انجام می‌شود؟
بیشتر افراد در برنامه رایج توصیف‌شده در منبع، روزی یک بار و پنج روز در هفته، از دوشنبه تا جمعه، پرتودرمانی می‌شوند. تقسیم تابش به چندین جلسه به سلول‌های سالم فرصت ترمیم می‌دهد و اثربخشی پرتو را بیشتر می‌کند. تعداد هفته‌های درمان به نوع سرطان، هدف درمان، دوز و برنامه پرتودرمانی بستگی دارد.
فاصله نخستین تا آخرین جلسه را «دوره درمان» می‌نامند.
روش‌های تقسیم دوز و زمان‌بندی
پژوهشگران شیوه‌های مختلف تنظیم دوز یا برنامه را بررسی می‌کنند تا بتوان دوز کل را سریع‌تر رساند یا آسیب به سلول‌های سالم را محدود کرد. شیوه‌های رساندن دوز کل عبارت‌اند از موارد زیر.
- تقسیم دوز تسریع‌شده. دوز روزانه یا هفتگی بیشتر می‌شود تا درمان در هفته‌های کمتری انجام شود.
- تقسیم دوز پُرنوبت (هایپرفرکشنیشن). دوزی کمتر از دوز معمول روزانه، بیش از یک بار در روز داده می‌شود.
- تقسیم دوز کم‌نوبت (هایپوفرکشنیشن). دوزهای بیشتر، روزی یک بار یا با فاصله طولانی‌تر، داده می‌شوند تا تعداد جلسه‌ها کمتر شود.
هدف پژوهش درباره برنامه‌های درمانی
پژوهشگران امیدوارند این برنامه‌ها نسبت به روش معمول مؤثرتر و کم‌عارضه‌تر باشند، یا با اثربخشی مشابه برای بیمار آسان‌تر باشند.
پرتودرمانی خارجی کجا انجام می‌شود؟
این درمان بیشتر به‌صورت سرپایی انجام می‌شود. یعنی برای جلسه به درمانگاه یا مرکز پرتودرمانی می‌روید و شب را در بیمارستان نمی‌مانید.
پیش از اولین جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
پیش از شروع، یک تا دو ساعت با پزشک یا پرستار دیدار می‌کنید. معاینه می‌شوید، درباره سابقه پزشکی صحبت می‌کنید و ممکن است تصویربرداری انجام شود. پزشک یا پرستار درباره پرتودرمانی خارجی، مزایا و عوارض آن و مراقبت از خود حین درمان و بعد از آن توضیح می‌دهد. سپس می‌توانید درباره انجام درمان تصمیم بگیرید.
اگر تصمیم بگیرید درمان را انجام دهید، برای جلسه برنامه‌ریزی به نام «شبیه‌سازی» وقت می‌گیرید.
- پزشک متخصص پرتودرمانی سرطان و کارشناس پرتودرمانی ناحیه درمان را تعیین می‌کنند. ممکن است آن را «میدان تابش» یا «میدان درمان» بنامند. این اصطلاح‌ها به بخش‌هایی از بدن اشاره دارند که پرتو دریافت می‌کنند. هنگام گرفتن عکس پرتو ایکس یا اسکن باید بی‌حرکت دراز بکشید.
- برای علامت‌گذاری ناحیه درمان ممکن است کارشناس نقطه‌های کوچکی را با جوهر رنگی روی پوست بکشد یا آن‌ها را خال‌کوبی کند. این نقاط به اندازه کک‌ومک‌اند و در تمام دوره کمک می‌کنند هر بار دقیقاً در یک وضعیت قرار بگیرید. خال‌کوبی دائمی است، اما نشانه جوهری به مرور کم‌رنگ می‌شود. آن را پاک نکنید و اگر کم‌رنگ شد به کارشناس اطلاع دهید.
- ممکن است از بخش تحت درمان قالبی پلاستیکی یا گچی بسازند تا بدن در طول جلسه حرکت نکند و موقعیت آن در هر جلسه یکسان باشد.
- اگر سر یا گردن تحت پرتودرمانی باشد، ممکن است برایتان ماسکی آماده کنند. این ماسک سوراخ‌های زیادی برای عبور هوا دارد و به تخت درمان وصل می‌شود تا سر در هر جلسه در وضعیت ثابت و یکسان بماند.
برای جلسه درمان چه لباسی بپوشید؟
لباس نرم و راحت، مانند لباس نخی یا پشمیِ نرم، بپوشید. لباسی انتخاب کنید که به‌راحتی دربیاید، چون ممکن است لازم باشد ناحیه درمان باز باشد یا لباس بیمارستان بپوشید. لباس تنگ، مثل یقه یا کمربند چسبان، را نزدیک ناحیه درمان نپوشید. در آن ناحیه زیورآلات، چسب زخم یا پودر هم نگذارید.
در هر جلسه چه اتفاقی می‌افتد؟
- ممکن است از شما بخواهند لباس مخصوص بیمارستان بپوشید.
- به اتاق تابش می‌روید. دمای اتاق معمولاً بسیار خنک است.
- بسته به محل سرطان، روی تخت درمان دراز می‌کشید یا روی صندلی مخصوص می‌نشینید. کارشناس به کمک علامت‌های پوست و در صورت وجود قالب بدن یا ماسک، شما را در وضعیت درست قرار می‌دهد.
- ممکن است نورهای رنگی روی علامت‌های پوست ببینید. این نورها بی‌خطرند و به تنظیم موقعیت بدن کمک می‌کنند.
- باید ثابت بمانید تا پرتو هر بار به همان نقطه برسد. تابش یک تا پنج دقیقه طول می‌کشد و در این مدت می‌توانید عادی نفس بکشید.
ارتباط با کارشناس در طول جلسه
کارشناس درست پیش از شروع تابش به اتاق نزدیک می‌رود تا دستگاه را کنترل کند. از نمایشگر یا پنجره شما را می‌بیند و از بلندگوی اتاق با شما صحبت می‌کند. اگر حالتان بد شد یا احساس ناراحتی کردید، حتماً بگویید. او هر زمان می‌تواند تابش را متوقف کند.
ممکن است صدای دستگاه و حرکت آن را متوجه شوید، اما خود پرتو را حس نمی‌کنید، نمی‌شنوید، نمی‌بینید و بوی آن را احساس نمی‌کنید.
بیشتر مراجعه‌ها بین ۳۰ دقیقه تا یک ساعت طول می‌کشند و بیشتر این زمان برای تنظیم وضعیت بدن صرف می‌شود.
چطور در انتظار جلسه آرام‌تر باشید؟
هنگام انتظار خود را مشغول کنید.
- کتاب یا مجله بخوانید.
- جدول حل کنید یا سوزن‌دوزی کنید.
- با هدفون به موسیقی یا کتاب صوتی گوش دهید.
- مدیتیشن کنید، نفس عمیق بکشید، دعا کنید، از تصویرسازی ذهنی کمک بگیرید یا روش دیگری برای آرام شدن پیدا کنید.
تمرین‌های بیشتر برای آرام‌سازی
برای تمرین‌ها و ایده‌های بیشتر، مطلب «یادگیری آرام‌سازی» را در منبع ببینید.
آیا پرتودرمانی خارجی بدن را رادیواکتیو می‌کند؟
این پرسش برای بسیاری از بیماران پیش می‌آید. پرتودرمانی خارجی بدن شما را رادیواکتیو نمی‌کند. می‌توانید با خیال راحت در کنار دیگران، از جمله افراد باردار، نوزادان و کودکان کم‌سن، باشید.